ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಇಂದು ಒಂದು ಸಂಕಷ್ಟದ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಲೆ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಾಲದ ಹೊರೆಯಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ರೈತರು ಕೃಷಿಯಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಮೂಲದ ರೈತರೊಬ್ಬರು ಸ್ಟೀವಿಯಾ (ಸಿಹಿ ತುಳಸಿ) ಮತ್ತು ಸ್ವೀಟ್ ಬೆಸಿಲ್ (ಸುಗಂಧ ತುಳಸಿ) ಬೆಳೆಯುವ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಂಚಲನ ಮೂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಲೇಖನವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಥೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರೈತನು ತನ್ನ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಐದರಿಂದ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ನೀಲನಕ್ಷೆಯಾಗಿದೆ.
ಸ್ಟೀವಿಯಾ ಎಂದರೆ ಏನು? ಇದರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮೌಲ್ಯ ಎಷ್ಟು?
ಸ್ಟೀವಿಯಾ (Stevia rebaudiana) ಎನ್ನುವುದು ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗಿಡ. ಇದರ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ ಇದರ ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಟೀವಿಯೋಲ್ ಗ್ಲೈಕೋಸೈಡ್ಸ್’ ಎಂಬ ಅಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಕ್ಕರೆಗಿಂತ ನೂರಾರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಸಿಹಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೇಟ್ ಅಥವಾ ಕ್ಯಾಲೋರಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾಯಿಲೆ (Diabetes) ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದಂತೆ ಹರಡುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯರಿಂದ ಹಿಡಿದು ದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಗಳವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಿಹಿಕಾರಕದ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.
ಜಾಗತಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಟೀವಿಯಾ ಬೇಡಿಕೆಯು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಶೇಕಡಾ 8 ರಿಂದ 10 ರಷ್ಟು ವೇಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಚಾಕೊಲೇಟ್, ಐಸ್ಕ್ರೀಮ್, ಸಾಫ್ಟ್ ಡ್ರಿಂಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬೇಕರಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಟೀವಿಯಾವನ್ನು ಬಳಸಲು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿವೆ. ಈ ಒಂದು ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಭಾರತೀಯ ರೈತರಿಗೆ ರಫ್ತು ಮಾಡಲು ದೊಡ್ಡ ಅವಕಾಶವನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಿದೆ.
ಸ್ಟೀವಿಯಾ ಕೃಷಿ ಮಾಡುವ ಹಂತ ಹಂತದ ವಿಧಾನ
ಸ್ಟೀವಿಯಾ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲು ಕೇವಲ ಭೂಮಿ ಇದ್ದರೆ ಸಾಲದು, ಅದಕ್ಕೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಜ್ಞಾನವೂ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ. ಈ ಕೆಳಗಿನ ಹಂತಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಉತ್ತಮ ಇಳುವರಿ ಪಡೆಯಬಹುದು:
- ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ: ಸ್ಟೀವಿಯಾ ಬೆಳೆಗೆ ಮರಳು ಮಿಶ್ರಿತ ಕೆಮ್ಮಣ್ಣು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತ. ಮಣ್ಣಿನ ಪಿಎಚ್ (pH) ಮಟ್ಟವು 6.5 ರಿಂದ 7.5 ರ ನಡುವೆ ಇರಬೇಕು. ಈ ಗಿಡಕ್ಕೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಿಸಿಲು ಇರಬಾರದು ಮತ್ತು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಶೀತವೂ ಇರಬಾರದು. ಸಾಧಾರಣ ತಾಪಮಾನವು ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಹಕಾರಿ.
- ಭೂಮಿ ಸಿದ್ಧತೆ: ಜಮೀನನ್ನು ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರು ಬಾರಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡಿ ಹದಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಎಕರೆಗೆ ಸುಮಾರು 10 ರಿಂದ 15 ಟನ್ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಳೆತ ಕೊಟ್ಟಿಗೆ ಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೆರೆಸಬೇಕು. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಡ್ಗಳಾಗಿ (Raised Beds) ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀರು ಸರಾಗವಾಗಿ ಹರಿಯಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.
- ನಾಟಿ ಮತ್ತು ಅಂತರ: ಒಂದು ಎಕರೆಗೆ 30,000 ದಿಂದ 40,000 ಸಸಿಗಳನ್ನು ನಾಟಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಗಿಡದಿಂದ ಗಿಡಕ್ಕೆ 15 ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್ ಮತ್ತು ಸಾಲಿನಿಂದ ಸಾಲಿಗೆ 40 ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್ ಅಂತರವಿರಲಿ. ನಾಟಿ ಮಾಡಿದ ತಕ್ಷಣ ಲಘುವಾದ ನೀರಾವರಿ ಮಾಡುವುದು ಕಡ್ಡಾಯ.
- ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಗೊಬ್ಬರ: ಸ್ಟೀವಿಯಾಗೆ ಹನಿ ನೀರಾವರಿ ಪದ್ಧತಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ. ಇದು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ತೇವಾಂಶವಿರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಜೀವಾಮೃತ ಅಥವಾ ಪಂಚಗವ್ಯದಂತಹ ಸಾವಯವ ಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದರೆ ಎಲೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ಆರ್ಥಿಕ ಲಾಭದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ
ರೈತರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವ ಮೊದಲು ಲಾಭದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ಟೀವಿಯಾ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿನ ಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಆದಾಯದ ಪಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿದೆ:
| ಚಟುವಟಿಕೆ | ವೆಚ್ಚ / ಆದಾಯ (ಒಂದು ಎಕರೆಗೆ) |
| ಸಸಿಗಳ ಖರೀದಿ | 70,000 – 90,000 ರೂ. |
| ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚ | 30,000 – 40,000 ರೂ. |
| ಒಟ್ಟು ಹೂಡಿಕೆ (ಮೊದಲ ವರ್ಷ) | 1,00,000 – 1,30,000 ರೂ. |
| ವಾರ್ಷಿಕ ಇಳುವರಿ (ಒಣ ಎಲೆಗಳು) | 2,000 – 3,000 ಕೆಜಿ |
| ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಲೆ (ಪ್ರತಿ ಕೆಜಿಗೆ) | 200 – 450 ರೂ. |
| ಒಟ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯ | 4,00,000 – 6,00,000 ರೂ. |
ಒಮ್ಮೆ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸತತ 5 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆದಾಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ, ಎರಡನೇ ವರ್ಷದಿಂದ ಹೂಡಿಕೆ ವೆಚ್ಚ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಇಳಿಕೆಯಾಗಿ ಲಾಭದ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.
ಸ್ವೀಟ್ ಬೆಸಿಲ್ (ಸುಗಂಧ ತುಳಸಿ) – ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಬಂಪರ್ ಬೆಳೆ
ಸ್ಟೀವಿಯಾದ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ ಜಾರ್ಖಂಡ್ ರೈತ ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡ ಇನ್ನೊಂದು ಬೆಳೆ ‘ಸ್ವೀಟ್ ಬೆಸಿಲ್’. ಇದನ್ನು ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳ ರಾಜ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಇದು ಕೇವಲ 3 ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗೆ ಬರುವ ಬೆಳೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ ಹೊರತೆಗೆಯುವ ಸಾರಭೂತ ತೈಲ (Essential Oil).
ಸ್ವೀಟ್ ಬೆಸಿಲ್ ಎಣ್ಣೆಯು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ವಿರೋಧಿ ಮತ್ತು ಉರಿಯೂತ ವಿರೋಧಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯುಟಿಕಲ್ ಕಂಪನಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಬೆಸಿಲ್ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ರೈತರು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಸಣ್ಣ ಘಟಕವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ತೆಗೆದರೆ ಲಾಭ ದುಪ್ಪಟ್ಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲೀಟರ್ ಬೆಸಿಲ್ ಎಣ್ಣೆಯ ಬೆಲೆ ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ.
ಸಸ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸವಾಲುಗಳು
ಈ ಎರಡೂ ಬೆಳೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ರೋಗನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆದರೂ ಕೆಲವು ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಗಳು ಅತ್ಯಗತ್ಯ:
- ಕಳೆ ನಿಯಂತ್ರಣ: ಗಿಡಗಳು ಸಣ್ಣದಾಗಿರುವಾಗ ಕಳೆಗಳು ಅವುಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಕಳೆ ತೆಗೆಯಬೇಕು.
- ಬೇರು ಕೊಳೆ ರೋಗ: ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ನಿಂತರೆ ಬೇರು ಕೊಳೆ ರೋಗ ಬರಬಹುದು. ಇದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸರಿಯಾದ ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರಬೇಕು.
- ಕೊಯ್ಲು: ಗಿಡದಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಕಟಾವು ಮಾಡಬೇಕು. ಹೂವು ಬಿಟ್ಟ ನಂತರ ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿನ ಸಿಹಿ ಅಥವಾ ಎಣ್ಣೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆ: ನಿಮ್ಮ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಬೇಕು?
ಬಹಳಷ್ಟು ರೈತರು ಬೆಳೆ ಬೆಳೆದ ಮೇಲೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಔಷಧೀಯ ಬೆಳೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿದೆ:
- ನೇರ ಒಪ್ಪಂದ: ಕಂಪನಿಗಳಾದ ಪತಂಜಲಿ, ಹಿಮಾಲಯ, ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಯುರ್ವೇದ ಫಾರ್ಮಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
- ರಫ್ತುದಾರರು: ದೆಹಲಿ, ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನಂತಹ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳ ರಫ್ತುದಾರರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ.
- ಆನ್ಲೈನ್ ಪ್ಲಾಟ್ಫಾರ್ಮ್ಗಳು: ಇ-ನಾಮ್ (e-NAM) ನಂತಹ ಸರ್ಕಾರಿ ಪೋರ್ಟಲ್ಗಳ ಮೂಲಕ ದೇಶದ ಯಾವುದೇ ಮೂಲೆಯ ವರ್ತಕರಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಬಹುದು.
| ಕೃಷಿ ಮಾಡಲು ಪೂರಕ ಅಂಶಗಳು | ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಹಾರ |
| ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಸುಲಭ ನಿರ್ವಹಣೆ | ಆರಂಭಿಕ ಸಸಿಗಳ ಲಭ್ಯತೆ – ಸರ್ಕಾರಿ ನರ್ಸರಿಗಳಿಂದ ಪಡೆಯಿರಿ |
| ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಗಿಡಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ | ತಾಂತ್ರಿಕ ಜ್ಞಾನದ ಕೊರತೆ – ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಿ |
| 5 ವರ್ಷಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಆದಾಯದ ಮೂಲ | ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸಂಸ್ಕರಣೆ – ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಅಳವಡಿಸಿ |
ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ (Value Addition)
ಕೇವಲ ಹಸಿ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮಾಡುವುದು ರೈತರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದಾಯ ತರುತ್ತದೆ. ಸ್ಟೀವಿಯಾ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಪುಡಿ ಮಾಡಿ ಪ್ಯಾಕೆಟ್ ಮಾಡಿದರೆ ಅಥವಾ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಮಾತ್ರೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ (Stevia Tablets) ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದರೆ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಬೆಸಿಲ್ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಬಾಟಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಿ ನೇರವಾಗಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಅಥವಾ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಕ್ ಮಳಿಗೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಬಹುದು. ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆಯಿಂದ ರೈತನು ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಹಾವಳಿಯಿಂದ ಪಾರಾಗಬಹುದು.
ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳು
ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ‘ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮೆಡಿಸಿನಲ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ಸ್ ಬೋರ್ಡ್’ (NMPB) ಔಷಧೀಯ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ರೈತರಿಗೆ ಶೇಕಡಾ 30 ರಿಂದ 50 ರಷ್ಟು ಸಬ್ಸಿಡಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕೃಷಿ ಸಿಂಚಾಯಿ ಯೋಜನೆಯಡಿ ಹನಿ ನೀರಾವರಿಗೆ ರಿಯಾಯಿತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ರೈತರು ತಮ್ಮ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಈ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಲಾಭ ಪಡೆಯಬೇಕು.
ತೀರ್ಮಾನ
ಜಾರ್ಖಂಡ್ ರೈತನ ಈ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಥೆ ನಮಗೆ ಕಲಿಸುವ ಪಾಠವೊಂದೇ – “ಬದಲಾವಣೆಯೇ ಪ್ರಗತಿಯ ಹಾದಿ”. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಳೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಧ ಎಕರೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ನವೀನ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ರೈತರು ಮಾಡಬೇಕಿದೆ. ಸ್ಟೀವಿಯಾ ಮತ್ತು ತುಳಸಿ ಕೃಷಿಯು ಭೂಮಿಯ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ರೈತನ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಬ್ಯಾಲೆನ್ಸ್ ಅನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಕೃಷಿಯು ಕೇವಲ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸುವ ಹಾದಿಯಾಗಬಾರದು, ಅದು ಹಣ ಗಳಿಸುವ ಲಾಭದಾಯಕ ಉದ್ಯಮವಾಗಬೇಕು. ನೀವು ಕೂಡ ನಿಮ್ಮ ಕೃಷಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಬರೆಯಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಈ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳ ಕೃಷಿಯತ್ತ ಇಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡಿ. ಪರಿಶ್ರಮ, ಸರಿಯಾದ ತಾಂತ್ರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಸಂಪರ್ಕ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿ ರೈತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.